1.2.6. İfadelendirme İşaretleri

» Staccato: Notaların sıçratılarak seslendirilmesine denir.

Diğer bir anlamda kesik kesik de diyebiliriz.

Staccato, notanın altına ya da üstüne bir nokta ile

Yazılarak gösterilir.

» Çarpma: Asıl sese gidilmeden önce çok kısa bir süre başka

sese çarpıp asıl sese dönmedir. Bu şekilde asıl ses vurgulanmış olur.

» Tril: Asıl ses ile komşu sesin birbiri ardına oldukça hızlı ve

uzunca süren seslendirilmesidir.

» Tremolo: Bir sesin komşu ses ile değil, komşunun yanındaki ses ile

birbiri ardı sıra olabildiğince hızlı seslendirilmesiyle elde edilen bir süslemedir.

1.3. Ses Değiştirici (altere) İşaretler

Bu işaretler önüne geldiği notayı inceltir (tiz), kalınlaştırır (pes) ya da eski doğal

haline getirir. Ses değiştirici işaretleri iki ana grupta toplayabiliriz. Şek.1.24.

1.3.1. Evrensel Müzikte Değiştirici (Altere) İşretler.

Batı müziğinde her ses arasında yarım ton farkı vardır.

Dolayısıyla bir sesi yarım ses inceltmek ve

yarım ses kalınlaştırmak için notadan önce bu işaretlerden konulur.

»Diyez ( # ):Önüne konulduğu notayı yarım ses inceltir (tiz).

»Bemol ( b): Önüne geldiği notayı yarım ses kalınlaştırır (pes).

» Natural (doğal):Ölçü içerisine arıza almış veya ton olarak arızalı parçalarda

kullanıldığında nota eski sesine-tonuna gelir. Şek.1.27.

1.3.2. Türk Müziğinde Değiştirici İşaretler

Türk müziğinde notalar arası uzaklık batı müziğine nazaran daha azdır.

Bati müziğinde yarım perde dediğimiz ses,

Türk müziğinde on ikiye kadar bölünmektedir.

Bu bölümlerin her birine “KOMA” adı verilir.

En küçük ses aralığı anlamına gelmektedir.

Batı müziğinde yarım aralık veya yarım perde bir komadır.

Yukarıda da görüldüğü gibi Türk müziğinde 4 komalık bakiye,

5 komalık küçük münecenneb, 8 komalık büyük mücenneb, 9 komalık tanini,

12 veya 13-14 komalık artık ikili aralıkları (en küçük ses uzaklığı) ulunmaktadır. Bu seslerdeki farklılıkları duyabilmek için çok müzik dinlemek ve müzik dağarcığına hakim olmak gerekir.

Çünkü ses aralıkları çok yakın ve kulağa benzeş gelebilir.

İleriki konularda, Türk musikisi

makamlarında, daha net olarak bu aralıkları görebiliriz.

2.1.2 Müzikte Diziler.

Dizi; Latince merdiven anlamına gelen “scala” sözcüğünden gelmektedir.

Sekiz sesin ardı ardına sıralanmasına dizi denir.

Örnek; Do1 den Do2 ye kadar olan seslere “Do”dizisi denir.

Klasik batı müziğinde temel dizi “Diyatonik” dizidir. Şek.2,8’de olduğu gibi.

Avrupa’ya özgü bu dizilerin temeli Yunanlıların kulandığı dizilere kadar uzanır(daha eski dönemlerde diyebiliriz.

Ör: Frigyen dizisi frigyalılar döneminde kullanılmıştır.)

Bunlar;

» Majör Dizisi(gamı): İki tam bir yarım, üç tam bir yarım (TTYTTTY)

aralıklardan meydana gelen diziye majör dizi denir.Bir diziyi majör yapan

özellik 1.derece ve III.derece aralığının büyük üçlü olmasıdır.Major dizilerde do

majör dediğimiz C olarak gösterilir.Şekil 2.12.

Major dizi Bütün majör gamlar bu formülle elde edilir.

Eğer, tam ses olmama durumu varsa bemol ve diyez işareti koyarak iki ses arasındaki uzaklığı bu formüle uyarlarız.

» Minör Dizisi (gamı)

Bir majör dizinin VI.derece sesi üzerine oluşturulan yeni dizi minör dizidir.

Bir diziyi minör yapan özellik I.derece ve III.derece arasının küçük üçlü olmasıdır.Örneğin;Do majör’ün altıncı sesine bakarsak yani VI .

derecesi La ‘dır.La sesi üzerine kurulan yeni dizi

(gam) La minör dizisidir.Uluslararası gösterimi Am dir.

2.2. Temel Müzik Terimleri

Müzikte çeşitliliği sağlayan da bu işaretlerdir.

Bu işaretleri de iki ana grupba ayırabiliriz.

2.2.1.Hız (hareket) Terimleri

Haraket, bir müzik eserinin hangi yavaşlıkta veya

hangi hızlılıkta çalınacağını belirtir.

En yavaş en hızlı birçok hız terimi vardır.

Bu terimlerin çoğu İtalyanca’dan gelmedir ve

müzik parçasının –notasının-dizeğinin sol üstüne yazılır.

Aşağıda görüldüğü üzere ismi ve hızın anlamı verilmiştir.

İSMİ ANLAMI

Grave, Çok ağır

Lento ,Ağır

Largo ,Geniş

Larghetto ,Oldukça geniş

Adagio ,Acele etmeden

Andante,Orta yürüme hızında

Moderato, Orta dızda

Allegretto ,Oldukça hızlı

Allegro ,Hızlı

Vivace ,Canlı

Presto ,Çok hızlı

Prestissimo ,Son derece hızlı

2.2.2.Nüans (ayırtı) Terimleri

Bir müzik eserinin yorumlanması sırasında,

seslere uygulanan kuvvet yada hafiflik derecelerine nüans denir.

Bunlar gürlük terimlerini oluşturur. Terimler İtalyanca’dır.

Terimler nota üzerinde kısaltmalar şeklinde kullanılır.

Başlıca nüans terimleri aşağıdadır.

TERİM ANLATIMI KISALTMASI

piaissimo ,çok hafifi pp.,ppp.

piano ,Hafif p.

mezzo piano ,orta hafiflikte mp.

mezzo forte ,orta kuvvete mf.

forte ,Kuvvetli f.

Fortissimo, çok kuvvetli ff.

molto fortissimo, çok fazla kuvvetli fff.

forzando, con forza ,çok kuvvetli , vurgulu fz.

forte piano ,kuvvetliden sonra hafif fp.

crescendo ,gittikçe kuvvetlenerek cresc.

decrescendo ,gittikçe hafifleyerek decresc.

Bu terimlerin Nota üzerindeki kullanımı aşağıdaki gibidir .Şekil:2..15.

3.RİTİM VE ÖLÇÜ (USÜL)

Diğer konularda ritimi vurgulamıştık.

Müziği var eden üç temel öğe; ritim, melodi ve armoniydi.

Ritim kalıpları (ölçüleri) Batı ve Türk müziğinde değişiklik göstermektedir. Türk müziğinde yetmiş iki adet usul vardır.

Batı müziğinde ise buna nazaran azdır.

Ölçüler aynı zamanda karmaşıktır. Ör:7/16, 13/8 gibi

Bu faaliyette ritimin, ölçünün ve vuruş şekillerinin

nasıl olduğunu öğreneceksiniz.

Basit ölçü ve vuruşları yapabileceksiniz.

Batı ve türk müziğinde kullanılan vuruş şekilleri ve

ölçüler hakkında bilgi edineceksiniz.

Bu bilgi dahilinde dinlediğiniz müziklerde ritmik

şekillerin ne olduğu hakında sezgisel bilgi ve basit ölçülerin

el hareketlerini (vuruş) yapabilme becerisi kazanacaksınız.

3.1. Ritim Duygusu

Ritim, zamanın belli bir süre içinde eşit veya değişik

uzunluktaki parçacıklara bölünmesiydi.

Bu bilgiyi önceki vurgulamamızdan biliyoruz.

Müziğin matematiksel (sayısal) olarak parçalara bölünmesi de diyebiliriz.

Bu ritmik yapılar yaşanılan coğrafyanın etkileşimlerine

göre farklılık göstermektedir.

Örneğin, Türk müziğinde bozlak, İç Anadoluda var olmuş bir ritmik yapıdır. Mzurka Polonya halk dansıdır ve ritmik yapısı farklıdır.

Flemnco ve halk müziği ritimlerinden de birçok örnekler verebiliriz.

Ritim duygusunu ilerletmek için çok çeşitli müzikleri dikatle dinlemek gerekir.

Bir süre sonra belleğimizde müziksel hafıza oluşacaktır.

3.2. Ölçü (usul) ve Vuruş

» Ölçü: Bir müzik eserinin süre olarak birbirine eşit parçacıklara

bölünmesine ölçü denir.

Ölçü eşit zaman kümeleridir ve müzik yazısında birbiriden

Ölçü çizgileri ile ayrılır.

» Rakam: Bir müzik eserinin ölçüsü, anahtardan hemen sonra

sayısal olarak yazılır. Rakamlar üst üste yazılır.

Üsteki rakam ölçüyü oluşturan zaman birim

değerlerinin sayısını gösterir.

Alttaki rakam ise bu değerlerin niteliğini belirtir.

» Vuruş: Ölçü vurma, zamanın sırasını ve notanın değeri kadar

tınlama süresini el hareketleri ile belirtmektir.

Enstrüman çalışmalarında ayak hareketleri ile ölçü vuruşlarını da yapabiliriz.

3.2.1.Batı Müziğinde Ölçü ve Vuruş Kavramı

Batı müziğinde ölçü ve vuruş kavramı klasik müziğe ayarlanmaktadır.

» Ölçü Çeşitleri

• Basit Ölçüler: Bir zamanı meydana getiren değerlerin tümü birlik,

dörtlük ya da sekizlik benzeri ikişerli değer işaretine denk düşerse,

bu çeşit zamanlardan kurulu ölçülere basit ölçüler denir.

Basit ölçüler üçe ayrılır.

İki zamanlı, üçlü zamanlı ve dörtlü zamanlı.

Sırasıyla Şek.3.4 ‘te göründüğü gibidir.

• Bileşik Ölçü: Bir zamanı oluşturan değerlerin hepsi, noktalı birlik,

noktalı ikilik, noktalı dörtlük ya da noktalı sekizlik gibi bir noktalı değer

işaretine denk ise bu ölçüler bileşiktir. Şek.3.5.

• Aksak Ölçüler: Bir ölçü hem ikili zamanı hem de üç zamanı içeriyorsa

bu ölçü aksak ölçüdür. Aksak ölçüler de üçe ayrılır.

İki zamanlı, üçlü zamanlı ve dörtlü zamanlı.

Sırasıyla aşağıdaki gibidir. Şek.3.6.

» Vuruş çeşitleri

Vuruş, verilen zamanı elle parçalara bölmektir.

Mümkün olduğunca el hareketleri kesin ve sınırlı olmalıdır.

El hareketleri aşağı yukarı ve sağa sola pozisyonlarda yapılır.

Vuruşları temel olarak altı başlıkta toplayabiliriz.

• İki zamanlı ölçünün vurulması:

Birinci zaman aşağı ikinci zaman yukarı yapılır.

• Üç zamanlı ölçünün vurulması:

Birinci zaman aşağı, ikinci zaman sağa

yukarı, üçüncü zaman sola yukarı yapılır.

• Dört zamanlı ölçünün vurulması:

Birinci zaman aşağı, ikinci zaman sola

yukarı, üçüncü zaman sağa, dördüncü zaman yukarı sola yapılır.

• Beş zamanlı ölçünün vurulması:

• Yedi zamanlı ölçünün vurulması:

• Dokuz zamanlı ölçünün vurulması:

3.2. 2. Türk Müziğinde Usul (Ölçü ) ve Vuruş

Batı müziğinde usul ve vuruşun birçoğu türk müziğinde de geçerlidir.

Burada sadece Türk müziğinde geçerli olanları açıklıyacağız.

» Usül (Ölçü )

Eşit sayıda değişik vuruşlardan meydana gelmiş ritim kalıplarıdır.

Türk müziğinde usuller el hareketiyle belirtilir.

Diğer bir anlamda tempo tutulur ve bu hareketler eserin

sonuna kadar disiplin içersinde devam eder.

Türk müziğinde usuller şu kelimelerle ifade edilir.

Sağ el sağ dize kuvvetli, sol elde sol dize zayıf zamanlı vurularak ifade edilir.

DÜM-TEK-TEKE-TEKA-TEKKA-TAHEK

• DÜM: Kuvvetli zaman demektir.

Sağ elle sağ diz üzerine vurularak ifade edilir.

• TEK: Hafif zaman demektir.

Sol elle sol diz üzerine vurmakla ifade edilir.

• TEKE: Birbirine eşit kısa zaman.

Sağ el sağ dize, sol elde sol dize eşit zamanda bir biri ardına vurulmasıdır.

• TEKA: Bir uzun ve bir kısa zaman.

Sağ ve sol ellerin, sağ ve sol dizlere vurulmasıyla icra (ifade) edilir.

• TAHEK: Sağ ve sol ellerin birlikte havaya kaldırılıp

dizler üzerine vurulmasıyla icra edilir.

» Usul (Ölçü ) Çeşitleri

Açıklamalarını yapacağımız on beş zamanlıya kadar olan usullere küçük usul, on beş zamanlıdan yukarı olan usullere büyük usul adı verilir.

Basit, birleşik ve aksak ritimler olarak da sıralayabiliriz.

Aşağıda küçük (basit, birleşik. aksak) ve büyük usullerden

verilecektir. Diğer usuller ileriki öğrenme faaliyetlerinde verilecektir.

Aynı zamanda sizde araştırınız.

• NİM SOFYAN:(Basit usül) iki zamanlıdır. 2/4 ‘lük ölçüsündedir.

Bu usulde oyun havaları, türküler ve marşlar yazılmıştır.

Vuruluşu: Şek.3.13 35 Şekil.3.13.Nim sofyan

• SEMAİ: Üç zamanlıdır. ¾ ‘lük değerindedir.

Bu usülde oyun havaları ve şarkılar yazılmıştır. Vuruluşu: Şek.3. 14

Şekil.3.14 Semai

• SOFYAN: Dört zamanlıdır. 4/8 likve 2/4 lük değerlerde vurulur.

vuruluşu.Şekil.3.15

• TÜRK AKSAĞI: Beş zamanlıdır. 5/8’ lik ve 5/4’ lük değerdedir.

Vuruluşu: Şek.3.16